I-TEXT MO

Kuwento ni Emma S. Orozco

Alam niya nagalit si John sa kanya kaya hindi ito nagte-text man lamang sa kanya. Nagalit ito dahil hindi niya sinabi ang pangalan ng gustong bumili ng lupa sa kanya. Sa isip-isip niya, bakit naman niya sasabihin? Kaanu-ano ba naman niya siya e ang links lang naman nila ay dahil magkaibigan sila?

Napakamasalimuot talaga ang buhay ni Erlinda sa ngayon. Para siyang parating nakatuntong sa balag ng alanganin. Mayroong parang nagiging yelo na siya sa takot kumilos, o kaya ay parang nakasimento na ang mga paa niya sa daan tuwina siyang maglalakad, o kaya ay para talagang napakabigat ng mga paa niya sa paghakbang.

Hindi niya malaman kung bakit ganito samantalang kumikilos pa rin naman siya at sa bawa’t pagkilos niya ay alam niyang ito ang hakbang patungo sa isang malaya, higit na makilos na pamumuhay.

Paano ang gagawin niya sa ngayon? Ah, naisip niya si Mario. Tatawagan niya si Mario. Maraming alam ito tungkol sa mga telecommunications. Kaya nitong ma track down kung sino ang nakatrack down ng kanyang numero at nakakuha ng impormasyon kung sino ang kanyang buyer.

E ano naman kung malaman na niya na na-hack ang kanyang telepono, na may nakikinig at naipasa ang impormasyon kung sino ang kanyang buyer? E ano kung malaman niya kung sino ang nang-umit ng impormasyon na yun at nakasulot ng kanyang deal? E ano kung nasulot ang kanyang deal?

Yan ang kaibhan nila ni John kasi ang taong ito, todo pasa. Tapos na ang deal na yun. Huwag mo nang balikan, ang sabi siguro nito. Kasi hindi na nagtetext back. Ganun nga si John. Kapag tapos na ang isang deal, go on to the next. Para bang pagka tapos na ang isang relasyon, go on to the next. Ayun? Talaga bang ganun ang buhay? Parang nagpapalit ka lang ng damit? Aba, mali yata yun. 

Yan ang kinagagalit ni Erlinda. Maraming tao sa Pilipinas ang nagsasabi, tama na yan. Matatapos din yan sa 2010. Let’s go on with our lives. Diyos na ang bahala sa mga nangungurakot, sa mga nagnanakaw ng puwesto sa gubyerno. Diyos na ang magpaparusa sa kanila. Ganun? Ganun na lang ba yun?

Alam ni Erlinda na yun talaga ang pilosopiya ni John at para sa kanya, anathema ito. A-N-A-T-H-E-M-A. As in hindi puwede.  Kung ang negosyo ko hindi na safe sa mga pakikialam, sa mga pagnanakaw ng impormasyon, paano pa ang kanyang boto? Ano pa ang halaga ng buhay? Para ano pang mabuhay?

Oo nga? Parati na lang pakikibaka? Walang katapusan? Nakakapagod na. Breathe in and out. Inhale, exhale. Yan ang ginagawa ni Erlinda tuwing parang na te-tense siya sa pag-iisip o kaya ay may mga nakakasalamuha siyang mga tao na di mawawaan ang pulitika.

Simula nuong napalayas si Erap hanggang ngayon, walang puknat ang pagsusulat ko, kahit na wala na akong diyaryong masulatan man lamang ng tuluy-tuloy, ang nawika ni Erlinda sa sarili. Pagud na pagod na siya. Kailan ba ito matatapos?

Pero kailangan niyang harapin si John. Makikipag break na siya sa taong ito sa ngayon. Papayag na rin ito kasi alam niya na talagang opposite, taliwas ang pananaw nito sa buhay kesa sa kanya. Teka, baka si John ang nagpa-track down ng kanyang conversations sa telepono at nang-umit ng impormasyon. Oo nga.

Nagtataka si Erlinda kasi unti-unting nawala ang lahat ng mga ahente na kinakausap niya – si Panda, si Candy, si Morlin, at si Lem. Text siya ng text sa mga ito upang sabihin na naririto na ang buyer. Sa simula, enthusiastic sila. Ilang bahay ang tinext sa kanya. At pagkatapos ay bigla na lang nangawala. Nawala lahat na parang bula. Ni hindi nagsabi na heto na, o wala akong makitang mai ooffer natin. O kaya ay saka na lang. Sa halip ay biglang na lang tumatahimik ang kanyang cellfone. Tahimik na nakakabingi ang kawalan ng marinig man lamang.

Hay, naku, ang nawika ni Erlinda. Masalimuot talaga ang mga pangyayari. 

Pero gugustuhin pa rin niyang malaman ang katotohanan. Tatawagan niya si Mario, at ipapatrack down niya. Kailangan niyang malaman ang katotohanan dito. Kasi parang naipangako na niya sa sarili niya na kaya niyang mabuhay dito sa Pilipinas ng maalwan, at hindi niya kailangang mangibang-bansa. Sa real estate ang kanyang ikabubuhay.

Kaya lang ay parati siyang hinihila sa pulitika. Hila-hila, tulak din siya ng tulak upang kumilos ang mga tao. Tapos siya ng edukasyon pero hindi siya nagtuturo. May mga taong hinaharang ang bawa’t aplikasyon niya sa lahat ng mga eskuwelahan. 

Ang huling pagtuturo niya ay sa Dos Santos University. Pilosopiya. Mabigat pero nagawa niyang magkaron ng interes and mga estudyante kina Plato, Locke, Marx, at sa mga feministang philosophers tulad ni Simone de Beauvoir. 

Pinagawa niya ng exhibit ang mga bata na dinespley sa eskuwelahan. Napanood ito ng buong eskuwela. 

Marami siyang naging estudyante at naituro niya ang pilosopiya – pati na ang third world feminismo. Kasi sa mga mahihirap na bansa na kung tawagin ay third world (kasi ang mga ito ang nag-eexport ng hilaw na materyales para gawing finished products sa ibang bansang maunlad) iba ang kalagayan ng kababaihan. Kasing api sila ng mga lalaki. Sa kanluran o maalwan na bansa, kadalasan ang binibigkas ng mga feminista, lalaki ang dahilan ng kanilang kaapihan.

Sa kanya, yun ang panahon na ang taas ng kanyang naging suweldo; nabayaran niya ang kanyang unit sa kondominyum, at naibuhos niya ang lahat ng nalalaman niya sa pulitika upang magising ang mga tao sa pagkakatusok ng morphine na nagpa-amnesia sa kanila.

Pero minsan, sa faculty lounge, wala siyang makitang upuan. Naupo siya sa silya ng chairman. May natsu-chua at sinabi ito sa chairman na kinagalit naman nito. BAKIT MAY NAUPO SA SILYA KO? Ganun? Ang silya ang nagde-define ng kanyang pagkatao?

Dahil doon, nawalan ng load si Erlinda. Balik na siya sa pagsusulat muli. 

Oo, ang pagbagsak ni Erap ng biglaan at parang walang pag-aalsang nagawa ang mga tao, kundi yung ginawa lamang ng kanyang mga tauhang natulungan sa komunidad ay isang uri ng pagsa-shabu, pagkawala ng katinuan o pagkawala ng urirat na parang nainiksiyunan ng morphine. Bakit?

Nahirati ang mga tao sa pag-iisip na de-kahon. “Ako ay negosyante. Ayokong haluan ng pulitika ang aking negosyo.” Yung isa naman sasabihin “Ako ay nasa gubyerno. Ginagawa ko ang dapat kong gawin. Tama lang na suwelduhan ako. Ngayon kung sa taas may mga nangyayaring kaguluhan, nakawan sa puwesto, bahala na ang Diyos sa kanila. Wala akong paki. Basta ginagawa ko ang trabaho ko.”

Madalas marinig ni Erlinda ang mga dahilan na yan para hindi na pumasok sa magulong mundo ng pulitika ang mga tao. Middle-of-the-roader wika nga. Walang paki sa mga nangyayari sa kaliwa’t kanan. Basta siya ay kikilos ng diretso sa buhay niya -- kikita sa araw-araw, kung maliit, aba palalakihin. No politics for me. Hah! Never! 

Tiningnan ni Erlinda ang celfone niya kung sumagot na si Mario. Magkikita na sila. Aalukin niya si Mario ng kape, at kung ayaw pumayag sa kanyang hinihinging impormasyon, aalukin na niya ng pera. Ayaw naman niyang ialok ang sarili niya. Ano, bale? Sobra nang kaputahan yan.

Diyan na rin naiinis si Erlinda sa buhay na ito. Kasi parating celfone na lang ang nagiging link niya sa mga tao. Ni hindi na niya makausap, o marinig ang tinig. Mahal kasi kung direct calls.

Nakakatawa. Magdi-deal siya ng milyones pagkatapos ni hindi siya maka direct calls. Duon na sila nag-aaway na palihim ni John. Kasi parang nanghihinayang siya sa direct call niya nuong tawagan niya ito tungkol sa deal, kung mayroon siyang mai-ooffer na mga bahay at lupa na may swimming pool. “Bakit ka manghihinayang sa tawag mo? Ang tinuro ko sa iyo ay hindi mo matatawaran.” Nagpasalamat naman siya kay John pero nagtataka siya kung bakit ganun ang naging sagot nito.

Kasi sanay sa buhay na maalwan talaga si John. Hindi sanay sa hirap. Sa katunayan, ang asawa nito ay nasa Amerika para magtrabaho. Hindi maiwanan ang buhay na dolyares. Oo nga naman, masarap sumuweldo ng dolyar. Tayms 48 kaagad ang bawat isang dolyar.

Pero mahalagang makuha niya ang impormasyon na yun. Kasi ang editor niya mahilig din sa sleuthing articles. Oo, kailangan niyang makuha yun. Para sa sarili niya at para sa editor niya. Yun ang magpapakita ng kahungkagan ng free enterprise sa Pilipinas. Walang free enterprise. Wala kundi dayaan, sa lahat ng paraan, kesyo sa pulitika o sa negosyo.

Pero paano niyang isusulat yun? Paanong tatanggapin ng editor niya ang artikulong yun kung hard-hitting? Ah, marunong maglaro sa establishment ang kanyang editor. Pasundut-sundot dito, pahimas-himas duon. Basta walang mga malalaking pangalang lalabas, okay lang yun.

Napapikit na lamang si Erlinda sa mga senaryong naglalaro sa kanyang isipan. Natuto siya tuloy mag-mediteyt- Breathe in and out. Nakapikit, at walang iniisip. 

Erlinda, in and out. Sampu, hanggang tatlumpung minuto. Wala kang iisipin kundi ang hangin na dumaraan sa ilong mo. Papasok sa baga at pagkatapos ay lalabas. Paulit-ulit. 

Bakit ba siya naipanganak pa sa Pilipinas? Bakit hindi sa ibang bansa, tulad ng Caribbean Islands? Ang sarap siguro duon, nakaharap lang siya parati sa dagat at walang ginagawa kundi uminom ng buko at lumangoy sa dagat. E ano kung mangitim siya? E ano kung manguluntoy ang balat niya sa araw? Ano ba ang buhay, di ba natatapos din? Hindi ba masarap matapos ang hininga sa may baybayin habang papalubog ang araw. Sa halip na isang hungkag na buhay na puro text lamang, haharap na lamang siya sa papalubog na araw at hihinga ng malalim. 

Tumunog ang celfone ni Erlinda muli. At tiningnan niya kung kanino galing. Galing kay Mario o kay John? Pumikit siya at nag-mediteyt na lang. Hinga ng malalim, papasok, palabas. Hinga ng malalim. Papasok, palabas. Pap....

Bago mag 2010 elections, sinulat ito ni Emma S. Orozco na nangarap ng isang tunay na malayang bansa. 

BINALATANG KATAWAN

FOLKS, here is a short experimental drama of mine which was published in the latest Ani Journal of the Cultural Center of the Philippines. I wrote this after one of the disasters happened in our country, sometime in 2012. It was launched only on 2014 because kulang sa budget ang CCP. The head of the Intertextual Division, formerly Literary, is Mr. Hermie Beltran. You may get in touch with CCP how to get hold of the volume which contains a lot of writings of our Kababayan from Luzon to Mindanao. 

CCP President -- Raul Sunico, formerly based there in USA -- 834-0468

BINALATANG KATAWAN

Isang Maikling Dulang Experimental ni Emma S. Orozco

(PAYAK ANG ENTABLADO. SA GITNA, DALAWANG PUNO ANG NAKATAYO SA MAGKABILA. SA KANAN AY MAY ISANG VIDEO SCREEN. SA SIMULA AY LILITAW, ANG MAPA NG EASTERN VISAYAS, ANG ILANG LARAWAN NG MGA BAYAN BAGO DUMATING ANG BAGYONG YOLANDA. MATAPOS ANG FLASHING NG MGA LARAWAN, MAGSISIMULA ANG DULA.)

SFX: TUNOG NG MATAHIMIK NA ALON NA HUMAHAMPAS SA DALAMPASIGAN.

ISANG BANGKO, WALANG SANDALAN. MAY DALAWANG TAUHAN, ISANG BATANG LALAKI . LABINDALAWANG TAON, AT ISANG BABAE, NASA IKAW TATLUMPUNG TAON. DAMIT NILA AY PAYAK. AT MAY HAWAK NA TIMBA. NAKAUPO ANG BABAE SA BANGKO. MAY TUNOG NG MGA IBONG LUMILIPAD. TUMUTUNOG DIN ANG MGA SIKADA. MARIRINIG DIN ANG MGA TUNOG NG BAKA AT KAMBING.)

PAGPASOK AY KUMAKANTA ANG BABAE:

BABAE: AY, AY MAGANDANG GABI SA INYONG LAHAT. HATID NAMIN KUWENTO NG AMING KATAWAN – BATA, MATANDA, MALUSOG, NANGUNGULUNTOY, MALIKSI, NANGHIHINA. MAKINIS NA BALAT, MAGASPANG.

Bakit tayo nilalang ng Maykapal sa planetang ito? Para maghirap? Para magsaya? Para yumuko at di magtanong o para itaas ng itaas ang ating kamao! HA! HA! HA! (sA BAWA'T HA AY TINATAAS NIYA ANG KANYANG KAMAO)

Ah, tayo nang makinig, manood sa aming awiting-kuwento. Ay ya ya yay! Ay ya ya yay! Dito, dito sa entabladng ito. Aming ilalahad Tayo na, Totoy!

(SOUND EFFECTS: UGONG NG MGA TAONG DI MAPAKALI, MAY TUMATAKBO, MAY NAPAPAIYAK, MAY NAPAPASIGAW NG PAIMPIT.)

TATAKBO ANG BATA SA PALIGID NG ENTABLADO. HINDI SIYA MAPAKALI. IIKUT-IKOT, PARANG MAY NARIRINIG.

BATA: Inay, Inay, may naririnig ako. Ayaw tumigil. Patuloy ang pag..pagsipol!

INA:: Anu yun, Anak, anu yun?

BATA:: Hindi, hindi nagsasalita. Parang bumubulong. Ay! Para akong mabibingi. (MAPAPALUHOD AT IIIKOT NIYA ANG KANYANG ULO)Ayoko nang marinig. Natatakot ako!

INA: (TITINGALA SA LANGIT) Kung ano ka man, itigil mo yan! Tama na ang pahirap mo sa amin!

(ITATAAS NIYA ANG KANYANG KAMAO SA LANGIT) Pakiusap. Pakiusap! Ayoko nang mahirap!

BIGLANG MAGLILIWANAG ANG ENTABLADO. IBA'T IBANG KULAY. AT PAGKATAPOS, LALAMLAM. KULAY DILAW. MAY SPOTLIGHT SA BANGKO.

(MAWAWALA ANG MGA TUNOG NG IBON AT SIKADA. UNTI-UNTING HIHINA)

BATA: Inay, Inay, nairirnig ko na naman. Pero sumisipol. Sumisipol,at palakas nang palakas. Parang may inasabi. May binubulong. Naririnig mo rin ba? Hindi ko mawawaan.

(SOUND EFFECTS. PALAKAS NANG PALAKAS ANG MGA HINDI MAGKAMAYAW NA MGA TINIG NG MGA TAONG LUMILIKAS. MAY TUNOG DIN NG ALONG NAGNGANGALIT AT HANGIN. )

INA: (TATAYO, AT PARANG NAMAMALIKMATA. MAGBABAGO ANG TINIG NIYA, MAY ECHO) Ako'y parating, papasok sa bawa't lupat at kapaligiran. Hahayo ako sa iaibuturan ng puso ng bawa't bata, ng bawa't nakatatanda, ng bawa't babae, lalaki, anumang kasarian. Ako'y naghahanap ng kasagutan. Nasaan kayo?

BATA: Ano ang tinatanong, Inay? Bakit siya nagtatanong?

INAY: Matagl na tayong nabibingi sa kawawaan ng mundo. Bakit may dagat? Malamig ang tubig. Binibigyang buhay ang mga isda, ang mga dugong, ang mga pagong. Hayo! Hayo, mangisda kayo. Bigyan ng pagkain ang mga tao.

(DIDILIM, LILIWANAG, MAY KIDLAT PERO WALANG ULAN.)

BATA: Ah, tama na. (TATAKPAN ANG MGA TENGA NIYA PARANG MAY NARIRINIG NA KAKAIBA) Tama na. Ayoko nang marinig ang sipol 'Nay, sumisipol palakas ng palakas. Saan papunta?

INAY: Bakit may hangin? Upang tayo ay makahinga, upang tayo ay mabuhay. Buhayin ang Sangkatauhan! Buhayin kami!

Nguni't malaking kasakiman. Ano ang mga umuusbong sa langit? Tsimneya, maraming tsimneya. Umuusok silang lahat. Itim na usok. Paakyat sa langit. Kaunlaran para kanino? Para sa amin o para sa inyo? Anong uring kaunlaran?

Ay! Ay! Ay!

(LALAKAS ANG SIPOL AT PARANG MABIBINGI SILANG DALAWA. MAG-AAKAPAN SILA.)

BATA: Inay, ipu-ipo. Umiikot ang mga dahon ng puno. Winawasiwas ng hangin ang puno. Baka...BAKA Mabuwal.

(MAWAWALA ANG TUNOG NG HANGIN. UNTI-UNTING KAKALAS ANG BATA SA INA. )

INAY: Hindi, hindi namin kailangan ang mapanirang kaunlaran, sinisira ang paligid, ginagawang hungkag ang kamalayan tungo sa mapagkasangkapang pagnanasa. Dinodiyos ang ginto, sinasanto ang pilak, ginagawang palamuti ang dalangin.

BATA: Inay, paalis, paalis ang mga ibon. Parang nalilito sila. Saan sila pupunta? Ang mga baka at kambing, hayun, tumatakbo papunta ng bundok.

INA: Maitim ang mga ulap, naglalakbay, parami ng parami. Mabigat ang mga ulap, maraming dalang tubig.

(PALAKAS MULI ANG HANGIN. PALAKAS NG PALAKAS ANG TUNOG. MAY ULAN NA RIN NA TUMATAGAKTAK, PALAKAS NANG PALAKAS.)

BATA: Inay, hindi ba tayo lilikas? Halika na, punta na tayo sa simbahan.

INA: (TITINGIN SA LANGIT) Nagngangalit ang hangin. Bumubuhos na ang ulan. Babahain ang buong bayan. Tubig, tubig, luha ng langit, saan ka pupunta?

(PAPASOK NA ANG TUBIG. MAAARING MAHAHABANG TELA ITO NA KULAY PUTI AT ASUL, WINAWASIWAS, UNA NASA SAHIG LAMANG PERO PATAAS NANG PATAAS, HANGGANG SA LEEG NG DALAWA. )

BATA: Narito na ang tubig. Umaakyat na sa unang baitang. Saan tayo susuling kung tumaas ang tubig? Saan tayo matutulog?

INA: Halika, Anak. Huwag kang matakot. Malawak ang kalawakan. Bawa't nilalang ay may mahihigaan, mahihimlayan. Hihimlay tayo sa langit, sa kalawakan, katabi natin ang mga bituin at buwan.

(NATATAKPAN NA NG MGA TELA ANG UPUAN, AT AAKYAT ANG DALAWA SA BANGKO. TATAYO RITO.)

BATA: Natatakot ako Inay. Natatakot ako, baka tayo malunod. Baka tayo mamatay. Malamig ang tubig.

INA: Malamig ang tubig, kasi mainit ang ating katawan. Pinalalamig ang ating mga paa. Ang mga paang pagod sa kalalakad, kaaakyat ng bundok, ng matataas patungo saan? (TITINGALA SA LANGIT) Saan? Saan?

(UNTI-UNTING MATUTUMBA ANG MGA PUNO)

INA: Ang mga puno wala nang makapitang lupa, namamaalam, hindi na nila kayang tumayo. Hayo! Humayo na kayo!

(SOUND EFFECTS: MGA TAO, NAGKAKAGULO. HINDI MAGKAMAYAW. TUMATAKBO, NAGPAPATULONG.)

BATA: Sumama tayo sa kanila, 'Nay, lumilikas na sila.

INAY: Oo, lumilikas na sila. Aalis na rin tayo.

(NAGYAYAKAPAN NG MULI ANG DALAWA.)

BATA: Palaki na ng palaki ang tubig. 'Nay, kung di man tayo magkasama...

INAY: Huwag, huwag mong sabihin yan. Magsasama tayo. Hawakan mo ang kamay ko. Haw-hawakan mo! Totoy! Totoy!

(SFX: MALAKAS NA MALAKAS NA ANG HANGIN AT TUNOG NG ALON NA HUMAHAMPAS SA DALAMPASIGAN.)

BATA: 'NAY! (MAPAPALAGOK NG TUBIG, UNTI-UNTING LULUBOG, PERO LILITAW PA RIN, MAPAPALAYO SA INA. )

(PIPILITIN NG INANG MAABOT ANG KAMAY NG BATA HANGGANG SA SIYA'T MAHULOG MULA SA BANGKO. MAY MAAABOT SIYA PERO MGA PUTUL-PUTOL NA BRASO AT PAA. )

INAY: Ah, ano ito? Braso? Paa!

(AABUTIN NIYANG MULI SI TOTOY PERO PALAYU NANG PALAYO SI TOTOY. MAY IBA'T IBANG BAHAGI NG BAHAY NA LUMULUTANG, DARAAN SA HARAP NG INA. HALIGI, BINTANA, PINTUAN, YERO, AT KATAWAN NG ISANG BATA. )

INA: (MAY LULUTANG NA MGA KATAWAN NG TAO SA HARAP NIYA.) Diyos ko, ANO ITO? ANO ANG MGA ITO?

(TITINGIN SA LANGIT ANG INA.) Tama na, itigil nyo na ang ulan, Diyos ko, anong kasalanan namin! Ano! Ano!

(MALAKAS NA MALAKAS ANG HANGIN, BUMUBUHOS NA ANG TUBIG MATAAS, GALING SA DAGAT. AT MAYAMAYA, LALAYO. MATAPOS ANG ILANG SEGUNDO, AAKYAT NA NAMAN ANG TUBIG, LALAYO, AT PAGKATAPOS ANG PINAKAMATAAS, AAKYAT NA NAMAN. LALAYO.)

(TATAHIMIK ANG LAHAT. UNTI-UNTING HIHINA ANG TUNOG NG HANGIN, PAPALAYO. FLASH ON SCREEN, BEFORE AND AFTER NG MGA LARAWAN NG MGA BAYAN AT TAONG NASA SIMULA NG DULA. DISSOLVE ONE AFTER ANOTHER. PAGKATAPOS NITO LALABAS ANG INA AT BATA, NAKAPUTING DAMIT.)

INA: Hindi nawawala ang mga pangarap sa tulugan, sa ating mga unan. Lilitaw muli sa ating pagbangon, sa ating paghinga ng malalim, paulit-ulit. Saan, saan tayo patutungo? Katawan lamang ang namamatay, hindi ang mga pangarap, hindi ang mga mithiin. Ang lupa, masarap tapakan ang lupa.

BATA: Masarap maglaro sa lupa. Nabubungkal ko, nakapagtatanim ng maliliit na halaman.

INA: Ang mga puno, tutubo sa lupa, magaganda, nagbibigay buhay sa bawa't tao, silungan ng mga ibon.

BATA: Umaakyat kami ng mga kalaro ko sa puno sa gabi, nanonood ng mga bituin at buwan. Ang dami-daming bituin. At kung kabilugan ng buwan, naglalaro kami sa lupa; ang sinag ng buwan, tanging ilaw namin.

INA: Hahayo tayo sa paraiso ng pagbibigayan, sa pagkilala ng kahalagahn ng bawa't nilang, lalo na ng sangkatauhan.

(SFX: HANGIN GALING SA MALAYO. TUNOG DIN NG ALON NA NAGNGANGALIT.)

Mabait si Inang Kalikasan. Nagpapahiwatig lamang siya – (with echo) Naririto ako, nasaan kayo? Lingapin nyo ako. Mabubuhay lamang kayo...ang sangkatauhan kung ako ay yayakapin. Kakalingain. Halina.

(ANG DALAWANG HULING KATAGA AY AALINGAWNGAW NG MATAGAL.

(TATALIKOD ANG INA AT ANAK. LALAMLAM AT MAWAWALA ANG MGA ILAW. SA PAGDIDILIM, UNTI-UNTING TUTUNOG ANG HANGIN, TAPOS MAWAWALA. BLACK OUT. MAY TUNOG PA RIN NG HANGIN. TITIGIL.)

FINE. TAPOS NA. THE END.

When communication lines bogged down between and among military and the police officers, I thought, my God, that was a fatal problem in the war field. Here in MetroManila, we also experience communication breakdowns. 

I was not able to communicate regularly withmy son when he was still alive in Singapore because he used to say that it was a very expensive call. Somehow, I inhibited myself as well. All my moneys I poured on food and necessities as at that time I was not earning well. 

How I regret not having incurred debts just to be able to talk to him on the phone, much more so to see him in Singapore. But you see I also had an inkling that because of my writings could have been too cautious about seeing me there knowing how strict and anti-democratic the State there was and is until today. Flashes of Flor Contemplacion ran in my mind as soon as I came to know about his death last July 2014. Could it be that he was targeted by some highly placed people in the government which I criticize now and then? My last letter to him was for us to make an animation about a bagong salta Filipino who spat a chewing gum on a sidewalk in Singapore.Remembering what a stickler for cleanliness Singapore is, he tried very hard to extract it from the pavement. Then a policeman passed by and upon seeing him, he swallowed the chewing gum so that the former would not see it. 

I find it difficult to breathe now again. Let me catch my breath. 

My next issue is communication here in our country. October 27, I bought a PLDT card for P400 thinking that it was good for landline communication for one month. On November 4, a message said that I did not have enough load anymore. 

I then loaded another P300 as the P100 wasfor the sim card. On Nov 27, the load finished off. And I was asked to load again. I did on December 4. Then my phone conked out again.Later I learned from another branch of PLDT that am supposed to be entitled to a P600 worth of load calls. 

I complained that I need an extension of the load as I had loaded so much already and that my calls had not amounted to something worth P600 at all, the first and second times. 

To date, I have not received any response. 

Today, I saw a P100 PLDT card good for one month and consumable at P7 per minute. If I were a worker earning P250 per day, that means to use the P100 card, I can make 14 one-minute calls only per dayand I need to load again for the next day. AT P100per day thatwould stretch to P3,000 per month. At P250 per day wage, the worker will spend P5,500 per month in order to communicate with the world. 

You see Folks, for decades, PLDT was a monopoly in our country. It was only in the 80's or 90's that celfones started pouring in, allowing people to communicate whereever they are with others. And yet, only a few then owned celfones. Today, you are sikat  if you can make voice calls with your celfone.  For ordinary folks like us, texting is our way of life. We can make voice-to-voice if it is same telecom company numbers, say Sun-to-sun, Globe-to-Globe, etc. 
But crossing lines, it almost feels like harakiri. You finish off your load right away. 

Folks, why are our communication lines this way? 
  

THOUGHTS SPAWNED BY MAMASAPANO MATANZA

Many lessons can be derived from watching the Senate hearings. It gives us a broad view of political life at the highest legislative level, showing us the caliber and character of every member. We say that we did not make a mistake in voting for our chosen few there because they showed their "heads on their shoulders" as my Division chief at the Budget Commission, now the DBM would say. May utak talaga, a far cry from the usual TV fares where the programs show all kinds of "ewan" characters, shouting, screaming, "Kakaloka talaga!" or whatever. 

We say that the program shows the best minds of our land, especially Madame Senator Miriam Defensor Santiago who can deal with a military general, a suspended general, talk international and local laws with the justice secretary, without batting an eyelash. Minus her imperious tone, she is a great model to the female youth to imitate. 

Yes we have a dearth of female role models in our midst that is why those sexy singers like Beyonce, Lady Gaga are being imitated by many showbiz people, as if having brains is an alien aspiration. 

Anyway, I spent another six hours glued to the TV set, because of which the thief in our house was able to pilfer my watch. I saw Mohagher Iqbal, chief negotiator for the Moro Islamic Liberation Front (MILF) and thoughts of my father, Antonio, who hails from Surigao del Sur, surfaced -- did he speak that way in that Visayan accent, I wondered. And my too hardened disposition softened because I surmised my father's roots. He came to Manila in search of a better life for himself in his teens. My mother didn't like him at first but he was very persistent in his courtship of her until she finally had to accede. They bore us, five children (my mother subsequently remarried when he died of nephritis at a time when dialysis was not yet available and begat another daughter, my stewardess-sister who was responsible for some of my travels in Asia and the United States for free due to discounts allowed for relatives.)

So Mr. Iqbal sounded very articulate and knowledeable about laws. He is a sophisticated man and when he said, "sa aming mga Muslim gagawin namin ang lahat para ma-attain ang gusto namin at kung walang mangyari, bahala na ang Diyos." I think that is a typical Visayan (Mindanao has many Visayans who migrated there when the government called Mindanao as the Land of Promise) attitude - go for it.

You will note that kind of attitude when you visit Greenhills Shopping Center where there are many Muslim-run stores. You ask a girl, how much is the cellphone? Oh it's two thousand, you say and then you start to leave. She runs after you and asks, how much do you want Ma'am?  Or what is your budget?

I remember very well when I was in a market in Southern Tagalog and I asked a female vendor, how much is that dress, and she said P200 and so I started to leave. She said, "O bakit ka aalis kaagad? Hindi tama yan, Tumawad ka ( in a rather arrogant tone as it I owed her a haggling of the price.) After I answered P100, then she said, "O di nakatawad ka," a rather cruel and anti-sales joke. That is not how to handle a customer, according to managerial books, is it not? 

So, my feelings for Mindanao run deep because my father hails from it. One time in 1987, I went to Cotabato to visit my children Ogening and Dadai then vacationing with their father. After that I took a bus going to Surigao del Sur passing through the Misamis provinces, and Cagayan de Oro City. It was very hot -- the weather -as if my skin would peel off. Then the bus proceeded to Surigao.

My goodness, I didn't know the bus would be winding its way around farms -- pilapil at bukid. Literally the tires of the bus were running on ricefields the palay from which had just been harvested. When I reached my father's hometown, I enjoyed the rustic scenery until I swam at the beach. There I saw many timber, logs that had just been sawn floating on the waters ready for export to Japan, I was told. And my heart seemed to bleed for them. They were tall and huge logs, as if they had seen centuries of oppression and abuses during the past colonization periods. 

 As soon as I arrived in Manila, I wrote then Senator Aquilino Pimentel, Sr. Sir, I said in my letter, Mindanao is so hot because of the illegal logging occuring there. A few months or weeks after, I read that he had filed a bill declaring logging as illegal all over the country. Yes, as early as the 80's we were already suffering, actually even much earlier than that from environmental degradation. 

Now, let me go back to the Senate hearing. I hope that it would result in laws that would help all the indigenous peoples there recover their own self-esteem, their dignity, from being citizens of the country, not from being pawns in the political struggles among different factions. I don't want to learn anymore that the Mindanaoans migrate to MetroManila in order to seek a better life. Mindanao is so beautiful, so rich that I have had plans to relocate there when my mother was still alive and I would bring the bones of my father there. Actually, he had wanted to stay there except that not much business could be had there at the time. My plans did not materialize because I wanted to take care of my mother in her sunset years.

So, I hope that Mr. Iqbal could pick programs and projects and ask the government to implement them there, uinder the helm of the Mindanaoans, instead of building a separate state. Actually, the Indians of American did not have to declare themselves as separate from the United States of America, although they are the original inhabitants there. 

I am also thinking of having a separate radio station for them -- where they can showcase all their cultural undertakings and Koran teachings. Our society must be a hub of multi-cultures that allow everyone to express themselves. We could learn a lot from them, I am sure. 

By having outlets for their ideas, we would slowly see the unfolding of their real natures -- not prone to using arms and other violent means, but rather nurturant of humanity. Then their women would also be working side by side with the men and develop into equal partners for achieving that humane and peaceful world.


 *1. Matanza, Sp. meaning slaughter. I don't like to use the English word because it sounds so brutal. 
2. The painting above is by  Picasso, a Spaniard.

MULLING OVER THE MAMASAPANO DEBACLE

                                                 

Mulling over the Mamasapano debacle, I cannot help but shake my head, and feel my chest  heavy as if I am losing air.  

For a measly P240 per day as their hazard pay,  soldiers (I include police   forces as soldiers although they are civilian )  are putting their lives at risk. I nearly fell from my chair when I heard it. Hey, I would invite them to join me in networking instead, Folks. They would be going into a healing not a life-killing occupation.

***

But let me state this: I think I have enough knowledge of how the government works, whether in the military or government bureaucracy.  From my watching of the Senate hearing on the Mamasapano debacle,  I  can see now how some leaders really acted like bureaucrats  at  the very crucial period when lives were already being lost one by one in the fight of the Special Action Force against the MILF and the BIFF, so different from those who are in the field. Military bureaucrats talk of "coordination" and hold meetings  at some rooms whereas rank-and-file of immediate support in the field to save lives. 

***
This is the biggest blunder of all  -- how the bureaucrats clung to paperworks and  so-called "peace process" while the uniformed men were asking for fire cover in order to survive the battle.

***
Hearing the details of how the SAF lives were endangered, I felt very bad. I did not know that soldiers would be this difficult to send to the field. All along, I have been assuming that when there are critical periods,  especially when an international  terrorist is in our  country, they should always be ready to have plans a, b, c together with the soldiers, tried, tested and trained well,  who would be sent away to the battlefield.

***
When war is going on, there should no longer be questions whether it was coordinated or not. Nothing of that sort at all. I believe that immediately, the plan chosen would be executed right away, all the supplies and ammunitions for them ready to be launched and sent, and the soldiers equipped, trained, and strong enough to tackle their duties.Since 300 trained terrorists in our country. So all military and police agencies have to  be on their toes -- ready to respond to calls for help -- whether to  hunt, arrest a terrorist or  quell a rebellion.


Shouldn't that be the way to deal with terrorists?


***
Now it can be told, that all this while, the peace process merely centered on paperworks without regard to democratizing Mindanao. The program looks good on paper, but when viewed against reality, it is simply that -- a piece of paper. All this while, the women and children have been victims of wars, pawns to political battles among warring groups. Etta Rosales, Commission on Human Rights Chair reported that children have stopped schooling down there in that Mindanao area where the battle occurred. I can imagine them having nightmares, seeing headless bodies, bloodied and chopped up and not having anymore that ability to concentrate on their studies. Only the armed have real power -- whether for use in cruel or good ways, I would not know.

***
Yes, the Mamasapanao incident was a rebellion -- a pro-terrorist act down there, to avenge the life of Marwan. Their teacher had died and so they were angry and so heavily sought to wipe out, gun down and mutilate the bodies of the SAF men who went there in order to fulfill their duty to save the country, us, our lives. 

***
A terrorism student who looks up to  the teacher as  the one giving him or her that self-esteem  to be a good terrorist, (Marwan must have been a good motivator) would naturally hate anyone who would snuff out his life. But if the student knows that there are possibilities for other kinds of life in our society, I doubt it  if Marwan's teachings would hold sway at all.  We must stop this penchant for carnage, this inclination to use arms to solve social and personal problems.  The only way to do that is to have extensive re-education of the population in Maguindanao and all of the provinces where terrorists hid and operate. We must have a concrete a program that will be operational and implementable right away. Time is of the essence. The CHR has to take a pro-active stance on this, aided by the Department of Education and all NGOs having the resources to do so.

***
Most of all the three hundred trained terrorists must be neutralized by the people, apart from the State's apparatus. 

We must strengthen the resolve of the communities that only a democratic country will fulfill their dreams of a better life than what they are experiencing now. By then, we would have no need for a separate state anymore for the Moro peoples because we will have made them realize that life on earth is better democratic than authoritarian. This is also one way of making  them value their own lives, preserving their own aspirations and realizing their own dreams, after all.